Zerbitzu publikoen pribatizazioa: pribatizazioaren aurrean zer?

Azken lau postetan landu dugun gaiarekin jarraituko dugu gaurkoan. Oraingoan agenteak, iritzi publikoa, kooperatibizazio ekimena eta kooperatiben taldekatzea aztertuko ditugu.

Kooperatibizazio politiken agenteak

Agente ezberdinen bidez jokatu daiteke,

1. Estrategia Agenteak: Zerbitzuen kooperatibizazioa helburu dutenak
2. "Diana" Agenteak: Kooperatibizazio politikak eraginkor egiten dutenak
3. Bigarren mailako Agenteak: Sindikatuak edota expertoak hala nola
4. Iritzi publikoa: Iritzi publikora iristeko dauden bide ezberdinak, interneta, komunikazio bideak, unibertsitateak etabarren medio.
5. Organizazio Sozialak: Administrazio publiko eta hiritarren arteko mediadoreak izango dira. Hainbat metodoren bidez hiritarrengana iritsi ahal dira, hauen sensibilitatera eta baita mobilizaziora, horretarako komunikatuak eta sinaduren batzea daude beste batzuren artean.

Iritzi publikoarekiko eragina

Zerbitzu lokalen kooperatibizazio kasuan mezu argi bat komunikatuko da:

"Zerbitzu lokalen mutualizazioa politika onena da efizentzia eta zerbitzuaren kalitatea bateratzeko"

Zerbitzu publikoaren kalitate ona bermatzea, garrantzizko ardura bat da gaur egun. Hiritarraren espektatibak bete behar dira, honek zerbitzu hobeagoa, administrazio gardena eta zerbitzu kostu baxuagoak eskuratuko ditu besteak beste.

Erabiltzaileen Auto-Antolaketa

Zerbitzu prestazioetan baldintza hobeagoak lortzeko asmoarekin.

Batzuetan, antolaketa sozialak oso modu zuzenean eragin dezakete zerbitzuaren hobekuntzan, gestio publikoan eta erabiltzaileen parte hartzean.

Antolaketa sozialak eragin handia daukate botere publikoen erabaki hartzeetan, hortaz mutualizazio edo kooperatibismoaren bultzatzean indarra izango du.

Zerbitzu Lokalen Hornitzaile Kooperatiben Antolaketa

Aurretik aipatutako abantailez gain, badaude zenbait desabantail arlo batzuetan. Hala nola ahalmen finantzarioan, orokorrean edota hezkuntzan.

Hortaz, kooperatiba politikek arretaz begiratuko dute egiturazko déficit hauek.

Honen aurrean konponbide egokiena, Italian sortutako modelo bat omen da, hiru bide egongo dira:

• Kooperatiba txikien federazioa elkarteekiko
• Kooperatiba sozialen taldeak
• Zerbitzu publikoen prestazioak

Modelo honen bidez, ez dira erabiltzaileengan ezta hauen inguru lokaletik urrunduko eta aldi berean dimentsioaren abantailak hartuko dituzte, hots, finantzaketa, kalitatea eta formazioaren hobekuntza hain zuzen.

Kooperatiben Taldeak

• Zerbitzu kooperatiben elkarteak
• Antolaketa kooperatiboak edo ekonomia sozialekoak
• Entitate publikoak

Zerbitzu publikoak: pribatizazioaren aurrean zer? (IV)

Aurreko postean aipatzeko geratu zitzaigun hainbat zerbitzu publikoren kooperatibizazioaren gaineko aipamena. Honako hauek aztertuko ditugu oraingoan: kultura, enplegua, ur hornidura, kirola, ingurumena eta energia.Enplegua: Oro har zerbitzu honen gestioa eta bitartekoak arlo publikoan geratu ohi dira. Dena dela, berauentzako aholkularitza lana, proiektuen gestioa eta abar mutualiza daitezke, batez ere langile kooperatiben bidez, erabiltzaile kooperatibez baino hobeto

• Segurtasuna: Segurtasuna asko kanporatu bada ere, mutualizazioa auzoen segurtasunari lotu izan zaio batez ere. Normalean auzo elkarteek  edo segurtasuna bera baino helburu zabalagoak dituzten elkarteek hartu izan dute zeregin hau beren gain modu mutualizatuan.
• Ur hornidura: Diru inbertsio handiak, azpiegitura handiak eta amortizazio epe luzeak izaten dituzten zerbitzua dira. Berez ur banaketaz arduratzen diren konpainiek barne pizgarri gutxi izaten dute, eta kanpokoak ere ez dira oso ugariak izaten. Europa mendebaldean diru eta azpiegitura publikoen mugimendu handia eduki ohi dute, eta korporazio handien esku egoten da zerbitzu hauek ematea. Esperientzia kooperatibistarik apenas dago. Baina azpiegitura gutxi edo nahikoa ez den inbertsioa dagoen lekuetan koopertibizaziorako baldintza objektiboak egon badaude, Europa ekialdean esate baterako.
• Kultura: Normalean gestio publikoaren bidez aurrera eraman den zerbitzu bat izan da, gero eta pisu handiagoa hartu duena gainera. Zerbitzu hartzaileen interesa handia izan den lekuetan erabiltzaileen esperientzia kooperatiboak sortu izan dira, baita zerbitzuaren beraren gestioari dagokionean ere. Langileen kooperatibak ere sortu izan dira know-howak garrantzia duen lekuetan.
• Kirola: Zerbitzu honetarako bitarteko publikoak oso gora-beheratsuak izaten dira, eta horrek eragotzi egiten ditu koopertibizatze prozesuak. Administrazioen borondate falta honen ondorioz, borondatez egiten den lanak garrantzia handia du, eta zerbitzu ematea honela gauzatzen da kooperatiben bidez bainoago. Bitarteko publikoak egonkortzen diren neurrian esperientzia kooperatiboak zabalduko dira.

• Ingurumena: Arlo honetan bi behar nagusi ari dira sortzen udalen mailan:
• Ingurumen ezagutza handitzea azterketak, tresnak, uharka ekologikoa eta abar zabalduz jendartean.
• Gero eta handiagoa den hondakinen gestioa.Honela, arlo honetan zabor bilketa eta zabortegien gestioa dira kooperatibizazio ikuspegitik interesgarriak. Baina ez da erraza kooperatibizatzen, momentuz erabiltzaileak ez baitaude interesatuta gestio horretan.

• Energia: Gero eta sentsibilitate handiagoa egoteak gai honetan gizartean, udalak inplikatzea ekarri du. Baina ez da udalek modu nabarian gestiona dezaketen zerbitzu bat, eta bere jarduna energia aurrezte politikak martxan jartzera bideratu ahal izan da bakarrik. Salbuespen modura gainbeheran dauden lekuetan, urrundutako lekuetan, energia azpiegiturak sortzeko kooperatibizazio esperientzia sortu izan dira.

Zerbitzu publikoak: pribatizazioaren aurrean zer? (III)

Orain hurrengoan argitaratutako postean mutualizazio esperientziez jardungo genuela esan genuen, eta horretan hasiko gara.
Zein sektoretan gauzatu dira mutualizazio esperientziak?
Ekai Centerren honako sektore hauen mutualizazioaren berri dugu:

• Gizarte laguntza
• Osasuna
• Hezkuntza
• Segurtasuna
• Turismoa
• Garraio zerbitzuak
• Enplegu zerbitzuak
• Ur hornidura
• Ingurumena
• Energia

Baina gehiago ere badira noski.

Gizarte laguntza

Gizarte laguntza forma berriak agertu dira azken hamarkada hauetan, eta horrez gain, bizi itxaropena luzatzeak eta familia eredua aldatzeak gizarte laguntza behar berriak ekarri ditu. Sektore hau externalizazio kopuru handienetakoa duena da bai, baina baita gehien kooperatibizatu denetakoa ere.

Hezkuntza

Europar hezkuntza sistemak kontzertuak ezartzen ditu sare publikokoak ez diren hezkuntza erakundeekin. Honela ba, kooperatibizazio aukera asko agertzen dira, bai erabiltzaileen kooperatibak sortuz, bai langileenak edo bien arteko figurak erabiliz. Haur hezkuntzan daude esperientzia gehien Europan, eta Estatu batetik bestera dauden lege eta antolaketa ezberdintasunek berebiziko antolaketa aniztasuna ekarri baldin badute ere, hezkuntzaren unibertsalizazioan ekarpen handia izan dira kooperatiba hauek.

Turismoa

Kooperatibizazioa normalean kultura eta turismo azpiegituren gestioan gertatu da. Zerbitzuon erabiltzaileek harreman jarraiturik ez dutenez zerbitzuarekin ez dira kooperatibizatzen normalean, eta horregatik erabiltzaile kooperatibak baino hornitzaileenak izaten dira. Bestalde publiko-pribatu kolaborazio esperientziak zabaltzen ari dira turismo arloan.

Garraio zerbitzuak

Kasu honetan azpiegiturak egitea baino, zerbitzuen gestioa izan da kooperatibizatu dena, lanaren kooperatibizazioaren bidetik batez ere. Beharrezko jotzen diren azpiegituren finantzazioa izaten da eragileen kezka nagusienetakoa. Honekin batera kooperatibek behar besteko errentagarritasuna edukitzea ere kezka iturri izan ohi da, batez ere aktibitatea mantentzeko adinako inbertsioak egiteko adinakoa den ala ez.

Hurrengo postean enplegua, segurtasuna, ur hornidura, kultura, kirola, ingurumena eta energiaren kooperatibizazioaz jardungo dugu.

Zerbitzu publikoak: pribatizazioaren aurrean zer? (II)

Aurreko postean tokiko zerbitzu publikoen mutualizaziorako aukerak eta bideak zeintzuk ziren aztertzekotan geratu ginen. Horri ekingo diogu beraz post honetan.
Kooperatibizatzeko moduak

• Kooperatibizatze osoa: Zerbitzuaren gestioa kooperatibei edo ekonomia sozialeko entitateei transmititzea
• Kooperatibizatze partziala: kontsortzio publiko-pribatu baten bidez, edo administrazioa bera parte izanez  zerbitzua gestionatzen duen entitate kooperatiboan.

Kooperatibizazio partzialaren aukerari erreparatuko diogu une batez. Formula hauek, batez ere kolaborazio publiko-pribatuarenek, aukera ematen diete kooperatibei inbertsio behar handiak dituzten zerbitzuetan sartzeko (argindar hornidura, ur hornidura eta abar esate baterako). Gainerakoan kooperatibek zailtasunak izaten baitituzte honelakoetara beren zeregina bideratzeko kapitala eskuratzeko dituzten oztopoak medio. 

Honela ba, administrazioaren esku hartzea zertan gauzatuko litzateke, eta zertarako izango litzateke? Zenbait aukera daude:

• Arrisku kapitala ekarriko lukeen inbertsore modura
• Laguntza eta ezagutza teknikoa ekarriko lukeen entitate modura
• Zerbitzu hauen interes publikoaren bermatzaile modura

Kanporatutako zerbitzuak kooperatibizatzeko faktore nagusiak

Hainbat egoerek edo gora-beherek lagundu dezakete zerbitzu publikoen kooperatibizazioan:

• Toki entitateen egoera finantziaroaren gaineko kezkek
• Herri hazietan inbertsio behar handiek
• Inguruko herrietan antzeko esperientziak egoteak
• Kalitatea hobetzeko eta parte hartzea sustatzeko politikak martxan edukitzeak

Kooperatibizatzearen abantailak

• Transkazio gastuak murriztu egiten dira modu nabarmenean
• Entitate mutualistek malgutasun handia erakusten dute egoera ezberdinetan
• Baliabide propioak garatzeko gaitasun handia izaten dute
• Berrikuntzarako gaitasun handia izaten dute
• Erabiltzaileekiko lotura 
• Zerbitzuaren eta beronen beharren ezagutza handia
• Ehundura sozialean izan ohi duten sustraitzea

Kooperatibizatze estrategiak

Zerbitzu publikoak kooperatibizatzerakoan hainbat bide erabil daitezke, egoeraren arabera. Honela gestioa pribatizatuta daukaten zerbitzuek akziodunez gain erabiltzaileak eta langileak sar ditzakete titularitatean. Hau kooperatibizate partziala izango litzateke. Aldiz, kooperatibizazio osorako aukera ere badago zuzenean ezaugarri formal hauek diten entitate bati emanaz kontratazio publiko bidez gestioa. Horretarako klausula sozialen aukera dago.

Hurrengo postetan ere gai honekin jarraituko dugu, sektorekako esperientzien berri emanaz, eta kontratazio publikoan duen eraginaz.

Zerbitzu publikoak: pribatizazioaren aurrean zer? (I)

Honako post honekin gai berri bati ekin diogu blog honetan, eta hainbat eta hainbat udal ordezkarik egiten duten galdera bat jarriko dugu mahai gainean: zerbitzu publikoak enpresa pribatuen esku uzteak ba al du alternatibarik?
Noski, alternatiba zerbitzu horiek udal administrazioak bere langile eta bitartekoen bidez ematea izango da, baina zenbait kasutan hori ez da posible, zerbitzuak ez duelako behar besteko entitaterik edo aurreikusten den arriskua asumitzeko gaitasunik ez dutelako udalek. Bestalde arrazoi ideologikoak ere topa ditzakegu, batez ere zerbitzuak zuzenean administrazio publikoak ematea txarretsi egiten duten joerena, efizientziaren eta gastuaren aldetik hainbat arrazoi ematen dituztenena.
Zerbitzua zuzenean administrazio publikoak emateak alde onak eta alde txarrak baditu zalantzarik gabe. Baina zerbitzuaren prestazioa pribatizatzeak udal baten ikuspegi pragmatikoenetik bere alde onak eduki baditzake ere (zerbitzuaren bideragarritasuna finkatu artean arriskurik ez hartzea, kostuak murriztea...), alderdi txarrak ere baditu. Azken hauen aipamen laburra egingo dugu:

• Kostu murrizketaren aldetik begiratuta, prestazioa ematen duen enpresak etekinak izango baditu normalena izango da bi alderditatik egitea murrizketak:
• Prestazioa ematen duten langileen lan-baldintzetatik
• Zerbitzuaren bera emateko behar den bitartekoetatik
• Murrizketok zerbitzuaren kalitatearengan eragin nabarmena izan dezakete
• Urrundu egiten da erabiltzaile eta zerbitzuaren azken erantzule den udalaren arteko harremana, tartean beste entitate bat sartzen baita, kontratua eskuratu duen enpresa. Honela erabiltzailearentzat ez da argia zeini dagokion erantzunak ematea eta arazoen konponbideak topatzea.
• Bestalde, eta kontrata horrek enpresari ematen dizkion irabaziak ez dira zertan udalerrian edo beronen eskualdean berrinbertituko, askotan kanpoko enpresak izaten baitira eta bere akziodunen artean banatzeko izaten baitira.

Zerbitzuak mutualizatzearen aukera

Gestio publikoa eta gestio pribatuaren arteko dialektika gainditzeko zerbitzuen mutualizazioa bera aukera modura har daiteke. Ez da tarteko bide bat, edo behintza ez da derrigorra hala ulertzea nahiz eta mutualizazio kasu batzutan hala ikus daitekeen. Gestio publikoarengandik askoz gertuago dago, eta gainera zenbait kasutan zerbitzu publikoaren beraren helburuekin bat egiteko tresna interesgarriagoa izan daiteke.

Honez gain garapen lokalari ondo asko lotzen zaion aukera modura ere agertzen da zerbitzu publikoen mutualizazioa, izan ere tokiko enpresa ekimenak izan ohi baitira ekimen mutualista hauek, tokiari oso lotuak.

Honi gehitzen zaio gestio publikoaren eta pribatuaren onurak bere baitan biltzen dituela, besteak beste honakoak:

• Inplikazioa, bi zentzutan:
• Langileak baldin badira mutualizatutakoak:
• Beraiek erabakitzen dutelako lan-baldintzen inguruan, eta horretarako balizko irabaziak konprometitu ditzakete
• Langileek beraiek dute interesa zerbitzua bera kalitatez ematen, enpresaren jabe diren neurrian beraien intereseko baita kontratuak jarraitzea
• Lanarekiko lotura handiagoa izan ohi da kooperatibizatutako zerbitzuetan
• Zerbitzu emailea (udal administrazioa) eta erabiltzaileak mutualizatzeak zerbitzuaren kalitatearekiko eta kultura parte hartzaileagoarekiko konpromisoa adierazten duelako
• Zerbitzuan inertitutakoa eskualdean geratuko da, bi arrazoirengatik:
• Oinarri kooperatiboko enpresen sustraiak oso lokalal izan ohi direlako
• Irabaziak lurraldean inbertitzeko konpromisoa eduki ohi dutelako

Mutualizazio politikak

Mutualizazio politiken orientazioa egitura hauen saretzea erraztera, kontratazio publikoan aintzat hartzera, garapen ekimenak horretara bideratzera, eta ekimenotan partaide izatera bidera daitezke besteak beste.

Amaitzeko...

Gai hau jorratuko dugun hurrengo postetan zerbitzuen mutualizaziorako aukerak eta bideak jorratuko ditugu.

Udal mailako parte hartzea, pauso herrena

Post honekin parte hartzeari buruz hitz egiten hasiko gara, baina gure asmoa ez da Euskal Herrian parte hartzeari buruzko irakurketa historiko-soziologikoa egitea. Blog honen izateko arrazoiari jarraituaz, parte hartze politkei begira jarriko gara, edo are, politka faltari ere esan daiteke. Izan ere, azken hamarkadetan demokrazia ordezkatzailearen mugen jakitun, demokrazia parte hartzailea eguneroko ogi bihurtu da bere bariante guztiekin, baina benetako politika integralik ez da landu.
Azken urteotan asko hitz egin da parte hartzea areagotzeaz eta herritarrak gehiago inplikatzeaz erabakimen politikoan, baina horrek hala eta guztiz ere ez du lortu herrtar eta botere publikoen arteko distantzia modu nabarmenean murrizterik lortu. Egitura berriak sortu dira, informazio eta komunikazio teknologiak erabiltzen dira, sare sozialak eta abar, baina esan bezala, politikariek jarraitzen dute herritarren kezka iturri nagusi izaten.
Euskal Herria ez da salbuespen bat, nahiz eta ez daukagun bertoko herritarren kezka izan daitezkeenen zerrenda. Hala eta guztiz ere ukaezina da ahalegin bat egin dela, parte hartze araudiak egin, onartu eta aplikatu baitira zenbait udaletan eta Foru Aldundiren batean ere.
Edonola arau hauek erabakimen formalaren esparruak bere horretan uzten dituzte, ez dituzte ukitzen. Egia da legeek erabakimen esparru hauek bakarrik onartzen dituztela. Baina aldi berean pentsaezina da parte hartzea handitu egiten dela eta bide horretatik, ez behintzat benetako botere emate bat gertatzen ez baldin bada. Arau hauek askotan herritarren ekimen araugilea arautze dute, baina botere publikoaren beraren esku geratze da ez soilik erabakitzea ekimen horren bidez planteatutakoaz, baita eskaria bera onartzen duen ala ez ere.

Bestalde, joera badago parte hartzea botere publikoen eta herritarren arteko harremanetara mugatzekoa. Modu honetan esparru sozio-ekonomikoa arlo poltikotik aldenduta agertzen da, bai behintzat herritarrei dagokien arlo politikotik. Une honetan bizi dugun egoera ekonomikoak berak ere, kontrakoa pentsa arazi bazezakeen, ez du ekarri esparru sozio-ekonomiko hau gardenagoa egiteko eskari errealik. Honi buruz ere jardungo dugu aurrerago.
Beraz hasteko bi ideia nagusi:

• Parte hartze esperientziak oso murritzak eta oso murriztaileak izan dira une honetara arte, benetako botere banatzerik ez baitu ekarri.
• Parte hartzearen beraren ikuspegi murritza nagusitu da, herritar indibiduala eta administrazioaren arteko harremanei mugatua. Ez ditu aintzat hartzen gizartearen beste espazio batzuk ekonomiarena adibidez, ezta (behar beste) gizarteak jardun politikorako sortzen dituen herrigintza elkarteak ere.

Zerbitzu publikoen titularitatea (II)

Aurreko batean esan bezala (Zerbitzu publikoen titularitatea (I)), zerbitzu publikoa ez da soilik administrazio publikoek ematen dutena, baina administrazio publikoek bermatzen dutenak interes orokorrarekiko lotura estuagoa du, eta hori dela-eta botere publikoek bermatu egiten dute herritar guztiengana iritsiko dela prestazioa berak emanaz, zuzenean ala zeharka. 
Udal administrazioaren kasuan, herritarren eskariak zuzenean jasotzen dituenez, joera nabaria izan da legez dagozkion eskumenak gainditu, eta beste administrazio batzuei zegozkien zerbitzuak ere emateko.
Kontutan izan behar da udalen diru-sarrera iturri nagusienetakoa eraikuntza izan dela, eta 'adreiluaren ekonomiaren' loraldian diru kopuru garrantzitsuak eman dizkiela udalei.

Baina etxegintzaren boom-a bukatu da, eta horrek kinka larrian jarri ditu udalen (eta beste administrazioen) hainbat eta hainbat zerbitzu, legez ematea dagozkionak tarteko.
Bi hausnarketa nagusi uzten ditu honek:

1. Udalen diru-sarreretan eraikuntzarekiko menpekotasuna gainditzeko araubidezko eta bestelako neurriak hartzea ezinbestekoa da
2. Zerbitzu publikoen titularitateari buruzko hausnarketa bat ezinbestekoa da, eta hausnarketa honen orientazioan publikotasunaren ikuspegi zabalago bat edukitzea komeni da, zerbitzu emaileak eta hartzaileak integratuaz gestioan.